Mini project Python cho người mới: quản lý chi tiêu chạy trên trình duyệt (Bài 5)

Lập Trình

Trong bài này
  1. Bước 1: Lưu các khoản chi bằng list chứa dict
  2. Bước 2: Hàm thêm khoản chi và in bảng
  3. Bước 3: Tổng chi tiêu theo từng loại
  4. Bước 4: Cảnh báo khi vượt ngân sách
  5. Lỗi hay gặp: nhập số tiền thành chuỗi
  6. Toàn bộ chương trình và cách chạy lại sau này
  7. Bài tập cuối series
  8. Tổng kết series Python cơ bản cho người mới
Series · Bài 5/5 Python cơ bản cho người mới
  1. Python là gì? Chạy dòng code đầu tiên ngay trên trình duyệt
  2. Biến, kiểu dữ liệu, phép tính và in kết quả
  3. If/else và vòng lặp for/while
  4. List, dict và hàm
  5. Mini project: quản lý chi tiêu bằng Python
Xem cả series →

Học xong từng mảnh kiến thức rời rạc, cách nhớ lâu nhất là ghép chúng lại thành một chương trình có ích. Bài cuối này, mình cùng bạn làm mini project quản lý chi tiêu bằng Python: lưu các khoản chi, thêm khoản mới, in bảng chi tiêu có tổng tiền, tính tổng theo từng loại (ăn uống, đi lại, học tập) và cảnh báo khi vượt ngân sách. Toàn bộ chạy trên trình duyệt, không cần cài gì.

Đây là bài 5/5, bài cuối của series Python cơ bản cho người mới. Bài này dùng lại kiến thức của cả 4 bài trước: bài 1 (print), bài 2 (biến, f-string), bài 3 (if, for) và bài 4 (list, dict, hàm). Mình chạy thử ngày 15/11/2026 trên Pyodide console (Pyodide 314.0.8, Python 3.14.2), rồi chạy lại cả chương trình dưới dạng file bằng Python 3.11 trên máy, kết quả giống nhau.

Bước 1: Lưu các khoản chi bằng list chứa dict

Mỗi khoản chi có 4 thông tin: ngày, khoản chi (món), loại và số tiền. Như đã nói ở bài 4, thông tin của một thứ thì dùng dict, còn nhiều thứ cùng loại thì dùng list. Vậy danh sách chi tiêu là một list, mỗi phần tử là một dict:

chi_tieu = [
    {"ngay": "10/11", "mon": "Phở bò", "loai": "Ăn uống", "tien": 55000},
    {"ngay": "10/11", "mon": "Đổ xăng", "loai": "Đi lại", "tien": 80000},
    {"ngay": "11/11", "mon": "Cà phê", "loai": "Ăn uống", "tien": 30000},
    {"ngay": "12/11", "mon": "Sách Python", "loai": "Học tập", "tien": 120000},
    {"ngay": "13/11", "mon": "Cơm trưa", "loai": "Ăn uống", "tien": 45000},
]
len(chi_tieu)
chi_tieu[0]
chi_tieu[0]["tien"]
Pyodide console tạo list chi_tieu gồm 5 dict khoản chi, len ra 5, chi_tieu[0] là khoản Phở bò và chi_tieu[0][tien] ra 55000
chi_tieu[0] là dict đầu tiên. Thêm ["tien"] phía sau để lấy số tiền của khoản đó.

Khi gõ trên console, sau dòng chi_tieu = [ dấu nhắc đổi thành ... vì ngoặc vuông chưa đóng. Gõ đến dòng ] thì Python tự chạy, không cần dòng trống. Để lấy một giá trị, bạn "đi" từng lớp: chi_tieu[0] lấy dict đầu tiên trong list, rồi ["tien"] lấy số tiền trong dict đó.

Số tiền mình lưu bằng số nguyên (đồng), không có dấu chấm ngăn cách và không có nháy. Lý do sẽ rõ ở phần lỗi hay gặp.

Bước 2: Hàm thêm khoản chi và in bảng

Thay vì gõ cả một dict dài mỗi lần, mình viết hàm them_khoan. Tiếp theo là hàm in_bang in toàn bộ khoản chi thành bảng thẳng hàng, dòng cuối là tổng cộng. Đoạn code này dài, bạn có thể copy rồi dán cả đoạn vào console (Ctrl+V), nhấn Enter là chạy. Mình đã thử dán và nó chạy đúng, miễn là sau mỗi khối def có một dòng trống như dưới đây:

def them_khoan(ngay, mon, loai, tien):
    chi_tieu.append({"ngay": ngay, "mon": mon, "loai": loai, "tien": tien})

them_khoan("14/11", "Grab đi làm", "Đi lại", 62000)
them_khoan("15/11", "Trà sữa", "Ăn uống", 40000)
len(chi_tieu)

def in_bang(ds):
    print(f"{'Ngày':<7}{'Khoản chi':<14}{'Loại':<10}{'Số tiền':>10}")
    print("-" * 41)
    tong = 0
    for k in ds:
        print(f"{k['ngay']:<7}{k['mon']:<14}{k['loai']:<10}{k['tien']:>10,}")
        tong += k["tien"]
    print("-" * 41)
    print(f"{'Tổng cộng':<31}{tong:>10,}")

in_bang(chi_tieu)
Pyodide console sau khi dán hàm them_khoan và in_bang in ra bảng 7 khoản chi thẳng cột gồm ngày, khoản chi, loại, số tiền và tổng cộng 432,000
Bảng chi tiêu 7 khoản, cột số tiền căn phải, tổng cộng 432,000 đồng.

Những điểm mới trong đoạn này:

  • chi_tieu.append({...}): thêm một dict mới vào cuối list. Sau 2 lần gọi them_khoan, list có 7 khoản.
  • Căn cột trong f-string: {k['mon']:<14} nghĩa là in món chi, căn trái trong 14 ký tự (thiếu thì thêm dấu cách). {k['tien']:>10,} là căn phải trong 10 ký tự và có dấu phẩy ngăn cách hàng nghìn. Dấu < là căn trái, > là căn phải.
  • Bên trong f-string dùng nháy kép, nên khi lấy khóa dict phải dùng nháy đơn: k['mon'].
  • tong += k["tien"] là cách viết tắt của tong = tong + k["tien"] mà mình hứa ở bài 3.
  • "-" * 41 in 41 dấu gạch ngang làm đường kẻ, dùng phép nhân chuỗi từ bài 1.

Bước 3: Tổng chi tiêu theo từng loại

Câu hỏi hay gặp nhất khi quản lý tiền: tháng này mình tiêu vào đâu nhiều nhất? Ta cần cộng tiền theo từng loại. Cách làm là dùng một dict rỗng làm "sổ cộng dồn": khóa là tên loại, giá trị là tổng tiền của loại đó.

def tong_theo_loai(ds):
    ket_qua = {}
    for k in ds:
        loai = k["loai"]
        ket_qua[loai] = ket_qua.get(loai, 0) + k["tien"]
    return ket_qua

theo_loai = tong_theo_loai(chi_tieu)
tong = sum(theo_loai.values())
for loai, tien in theo_loai.items():
    phan_tram = tien / tong * 100
    print(f"{loai:<10}{tien:>10,} đồng {phan_tram:6.1f}%")

theo_loai
Pyodide console tính tổng theo loại: Ăn uống 170,000 đồng 39.4%, Đi lại 142,000 đồng 32.9%, Học tập 120,000 đồng 27.8%
Ăn uống chiếm nhiều nhất: 170,000 đồng, khoảng 39.4% tổng chi.

Dòng quan trọng nhất là ket_qua[loai] = ket_qua.get(loai, 0) + k["tien"]. Đọc thành lời: "lấy tổng hiện có của loại này (chưa có thì xem là 0), cộng thêm tiền của khoản đang xét, rồi ghi lại". Đây chính là hàm .get() với giá trị mặc định ở bài 4, dùng vào việc thật. Hàm sum(theo_loai.values()) cộng tất cả giá trị trong dict để ra tổng 432,000, rồi chia ra phần trăm. {phan_tram:6.1f} in số thực với 1 chữ số sau dấu chấm.

Ba phần trăm cộng lại là 100.1% chứ không phải 100%, do mỗi số đã được làm tròn. Đây là chuyện bình thường khi làm tròn, không phải lỗi.

Bước 4: Cảnh báo khi vượt ngân sách

Thêm một dict ngân sách cho từng loại, rồi dùng if/else để so sánh với số đã tiêu:

ngan_sach = {"Ăn uống": 150000, "Đi lại": 200000, "Học tập": 100000}
for loai, tien in theo_loai.items():
    han_muc = ngan_sach.get(loai, 0)
    if tien > han_muc:
        print(f"{loai}: VƯỢT {tien - han_muc:,} đồng")
    else:
        print(f"{loai}: còn {han_muc - tien:,} đồng")
Pyodide console in cảnh báo ngân sách: Ăn uống vượt 20,000 đồng, Đi lại còn 58,000 đồng, Học tập vượt 20,000 đồng
Ăn uống và Học tập đều vượt 20,000 đồng, Đi lại còn dư 58,000 đồng.

ngan_sach.get(loai, 0) giúp chương trình không bị lỗi nếu sau này bạn thêm một loại mới (ví dụ "Giải trí") mà quên đặt ngân sách: khi đó hạn mức là 0 và chương trình báo vượt ngay, nhắc bạn bổ sung.

Lỗi hay gặp: nhập số tiền thành chuỗi

Lỗi thật mà rất nhiều người gặp khi làm bài này: ghi số tiền trong dấu nháy, "25000" thay vì 25000. Chuyện này cũng xảy ra khi bạn lấy số tiền từ input() mà quên int() (bài 2). Mình cố tình thêm một khoản như vậy:

them_khoan("15/11", "Bánh mì", "Ăn uống", "25000")
in_bang(chi_tieu)
tong_theo_loai(chi_tieu)
chi_tieu[-1]["tien"] = int(chi_tieu[-1]["tien"])
tong_theo_loai(chi_tieu)
Pyodide console báo ValueError Cannot specify comma with s khi in bảng và TypeError unsupported operand int and str khi cộng tổng, sửa bằng int thì tính được 195000
Một khoản tiền là chuỗi gây ra hai lỗi khác nhau ở hai hàm. Đổi về số bằng int() là hết.
  1. ValueError: Cannot specify ',' with 's'.: hàm in_bang in được 7 dòng đầu rồi dừng ở khoản thứ 8, vì định dạng , (dấu ngăn cách hàng nghìn) chỉ dùng cho số, còn 's' ở đây là chuỗi.
  2. TypeError: unsupported operand type(s) for +: 'int' and 'str': hàm tong_theo_loai không cộng được số với chuỗi. Dòng File "<console>", line 5, in tong_theo_loai cho biết lỗi nằm ở dòng 5 của hàm đó.

Cách sửa: đổi khoản cuối về số bằng int(). Sau khi sửa, tổng Ăn uống thành 195,000. Cách tốt hơn là chặn từ đầu: trong hàm them_khoan, viết "tien": int(tien) để mọi số tiền luôn được đổi về số nguyên. Mình chạy lại phần lỗi này bằng Python 3.11 trên máy và nhận đúng hai thông báo như trên. Một lỗi khác cũng hay gặp là gõ sai tên khóa, ví dụ k["so_tien"] trong khi khóa là "tien", sẽ báo KeyError như ở bài 4.

Toàn bộ chương trình và cách chạy lại sau này

Đây là cả chương trình gộp lại. Mình đã dán nguyên khối này vào Pyodide console một lần và nó chạy ra đúng bảng, tổng theo loại và cảnh báo như các ảnh ở trên. Mình cũng lưu nó thành file chi_tieu.py và chạy bằng lệnh python3 chi_tieu.py trên máy có cài Python, kết quả giống hệt.

Xem toàn bộ code chi_tieu.py
# Mini project: quản lý chi tiêu (bài 5 series Python cơ bản cho người mới)
# Viết theo kiểu dán được vào console trên trình duyệt: sau mỗi khối lệnh có 1 dòng trống,
# bên trong một khối không có dòng trống. Chạy trên máy: python3 chi_tieu.py
chi_tieu = [
    {"ngay": "10/11", "mon": "Phở bò", "loai": "Ăn uống", "tien": 55000},
    {"ngay": "10/11", "mon": "Đổ xăng", "loai": "Đi lại", "tien": 80000},
    {"ngay": "11/11", "mon": "Cà phê", "loai": "Ăn uống", "tien": 30000},
    {"ngay": "12/11", "mon": "Sách Python", "loai": "Học tập", "tien": 120000},
    {"ngay": "13/11", "mon": "Cơm trưa", "loai": "Ăn uống", "tien": 45000},
]

def them_khoan(ngay, mon, loai, tien):
    chi_tieu.append({"ngay": ngay, "mon": mon, "loai": loai, "tien": tien})

them_khoan("14/11", "Grab đi làm", "Đi lại", 62000)
them_khoan("15/11", "Trà sữa", "Ăn uống", 40000)
print("Số khoản chi:", len(chi_tieu))

def in_bang(ds):
    print(f"{'Ngày':<7}{'Khoản chi':<14}{'Loại':<10}{'Số tiền':>10}")
    print("-" * 41)
    tong = 0
    for k in ds:
        print(f"{k['ngay']:<7}{k['mon']:<14}{k['loai']:<10}{k['tien']:>10,}")
        tong += k["tien"]
    print("-" * 41)
    print(f"{'Tổng cộng':<31}{tong:>10,}")

in_bang(chi_tieu)

def tong_theo_loai(ds):
    ket_qua = {}
    for k in ds:
        loai = k["loai"]
        ket_qua[loai] = ket_qua.get(loai, 0) + k["tien"]
    return ket_qua

theo_loai = tong_theo_loai(chi_tieu)
tong = sum(theo_loai.values())
for loai, tien in theo_loai.items():
    phan_tram = tien / tong * 100
    print(f"{loai:<10}{tien:>10,} đồng {phan_tram:6.1f}%")

ngan_sach = {"Ăn uống": 150000, "Đi lại": 200000, "Học tập": 100000}
for loai, tien in theo_loai.items():
    han_muc = ngan_sach.get(loai, 0)
    if tien > han_muc:
        print(f"{loai}: VƯỢT {tien - han_muc:,} đồng")
    else:
        print(f"{loai}: còn {han_muc - tien:,} đồng")

Vì Pyodide console mất hết dữ liệu khi tải lại trang, nếu muốn dùng chương trình này lâu dài, bạn nên cài Python từ python.org/downloads và lưu code thành file. Khi chạy file, mỗi lần bạn chỉ cần sửa danh sách chi tiêu hoặc thêm dòng them_khoan(...) rồi chạy lại. Các công cụ online khác như Google Colab (cần tài khoản Google) cũng lưu được code, nhưng mình chưa thử chúng trong series này.

Bài tập cuối series

Viết hàm loc_theo_loai(ds, loai) trả về list mới chỉ gồm các khoản thuộc một loại, rồi dùng lại hàm in_bang để in bảng riêng cho loại "Ăn uống". Gợi ý: tạo list rỗng, duyệt ds, khoản nào có k["loai"] == loai thì append vào.

Xem đáp án
def loc_theo_loai(ds, loai):
    ket_qua = []
    for k in ds:
        if k["loai"] == loai:
            ket_qua.append(k)
    return ket_qua

in_bang(loc_theo_loai(chi_tieu, "Ăn uống"))

Kết quả là bảng 4 khoản Ăn uống (Phở bò, Cà phê, Cơm trưa, Trà sữa) với tổng cộng 170,000. Mình đã chạy đáp án này cả trên Pyodide console lẫn Python 3.11 trên máy. Để ý hàm in_bang viết một lần mà dùng được cho cả danh sách đầy đủ lẫn danh sách đã lọc: đó chính là lợi ích của hàm.

Muốn làm tiếp? Vài ý tưởng tự luyện: thêm hàm tìm khoản chi lớn nhất (gợi ý: duyệt list và so sánh bằng if), dùng input() để nhập khoản chi mới, hoặc sắp xếp tổng theo loại từ cao xuống thấp.

Tổng kết series Python cơ bản cho người mới

Qua 5 bài, bạn đã đi từ dòng print đầu tiên đến một chương trình quản lý chi tiêu hoàn chỉnh:

  1. Bài 1: Python là gì? Chạy dòng code đầu tiên trên trình duyệt: mở Pyodide console, print(), phép tính, đọc thông báo lỗi.
  2. Bài 2: Biến, kiểu dữ liệu, phép tính và in kết quả: str, int, float, bool, f-string, input() trên trình duyệt.
  3. Bài 3: If/else và vòng lặp for/while: rẽ nhánh, lặp, break, quy tắc thụt lề.
  4. Bài 4: List, dict và hàm: lưu nhiều dữ liệu, tự viết hàm với def và return.
  5. Bài 5 (bài này): mini project quản lý chi tiêu.

Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ: gặp lỗi thì đọc dòng cuối của thông báo. Python thường nói khá rõ chuyện gì sai, đôi khi còn gợi ý cách sửa. Bạn có thể xem lại toàn bộ series tại trang series Python cơ bản cho người mới. Nếu muốn định hướng xa hơn, bài lộ trình học lập trình AI trên blog là một gợi ý để đọc tiếp.

Ảnh Nguyễn Hữu Huy

Tác giả

Giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin, Cao đẳng FPT Polytechnic

Thầy Huy dạy lập trình tại Cao đẳng FPT Polytechnic, chia sẻ kiến thức về Android, Unity/C#, AI và lập trình backend qua blog dotplays và kênh YouTube Thầy Huy One Champ. Tác giả các ứng dụng dotsave, getvidfb và taptik.