Python cho người mới: list, dict và cách tự viết hàm (Bài 4)

Lập Trình

Trong bài này
  1. List: danh sách nhiều giá trị theo thứ tự
  2. Tính toán trên list số và duyệt list bằng for
  3. Dict: lưu dữ liệu theo cặp khóa và giá trị
  4. Hàm: gom code để dùng lại nhiều lần
  5. Lỗi hay gặp với list, dict và hàm
  6. Bài tập và bài tiếp theo
Series · Bài 4/5 Python cơ bản cho người mới
  1. Python là gì? Chạy dòng code đầu tiên ngay trên trình duyệt
  2. Biến, kiểu dữ liệu, phép tính và in kết quả
  3. If/else và vòng lặp for/while
  4. List, dict và hàm
  5. Mini project: quản lý chi tiêu bằng Python
Xem cả series →

Một biến ở bài 2 chỉ cất được một giá trị. Nhưng thực tế bạn hay làm việc với nhiều giá trị cùng lúc: danh sách điểm của cả lớp, thông tin một người (tên, tuổi, lớp), danh sách các khoản chi trong tháng. Bài này giới thiệu hai cách cất nhiều dữ liệu là list và dict, rồi học cách viết hàm để gom code hay dùng lại, gọi bao nhiêu lần cũng được.

Đây là bài 4/5 của series Python cơ bản cho người mới. Các bài trước: bài 1: chạy Python trên trình duyệt, bài 2: biến và kiểu dữ liệu, bài 3: if/else và vòng lặp. Mình chạy thử ngày 15/11/2026 trên Pyodide console (Pyodide 314.0.8, Python 3.14.2) và kiểm tra lại từng đoạn bằng Python 3.11 trên máy.

List: danh sách nhiều giá trị theo thứ tự

List (danh sách) là một dãy giá trị đặt trong ngoặc vuông [ ], cách nhau bằng dấu phẩy. Mỗi phần tử có một vị trí (index), và Python đếm từ 0:

trai_cay = ["táo", "cam", "xoài"]
trai_cay[0]
trai_cay[2]
trai_cay[-1]
trai_cay.append("chuối")
trai_cay
len(trai_cay)
"cam" in trai_cay
Pyodide console tạo list trai_cay, lấy phần tử vị trí 0 là táo, vị trí -1 là xoài, thêm chuối bằng append và đếm được 4 phần tử
trai_cay[0] là phần tử đầu tiên. Sau append, list có thêm "chuối" ở cuối.
  • trai_cay[0] là phần tử đầu tiên, trai_cay[2] là phần tử thứ ba. List 3 phần tử có vị trí 0, 1, 2.
  • Vị trí âm đếm từ cuối: trai_cay[-1] là phần tử cuối cùng. Rất tiện khi không biết list dài bao nhiêu.
  • .append(giá_trị) thêm một phần tử vào cuối list. Đây là thao tác bạn dùng nhiều nhất.
  • len() đếm số phần tử, in kiểm tra một giá trị có trong list không (kết quả True/False).

Để ý dòng trai_cay.append("chuối") không in ra gì, vì append chỉ sửa list chứ không trả về kết quả. Muốn xem list sau khi sửa, bạn gõ tên biến.

Tính toán trên list số và duyệt list bằng for

Với list số, Python có sẵn các hàm tính tổng, lớn nhất, nhỏ nhất, sắp xếp. Còn vòng for ở bài 3 thì duyệt thẳng qua từng phần tử của list, không cần range():

diem = [7, 8.5, 6, 9, 7.5]
sum(diem)
max(diem)
min(diem)
sum(diem) / len(diem)
sorted(diem)
for d in diem:
    if d >= 8:
        print(d, "là điểm giỏi")
Pyodide console tính tổng, max, min, điểm trung bình 7.6 của list điểm, sắp xếp tăng dần và dùng for in ra các điểm từ 8 trở lên
Điểm trung bình = tổng chia số phần tử = 7.6. Vòng for lấy lần lượt từng điểm trong list.

sorted(diem) trả về một list mới đã sắp xếp tăng dần, list gốc giữ nguyên. Muốn giảm dần thì viết sorted(diem, reverse=True).

Lưu ý nhỏ: trong ảnh, sum(diem) hiện 38. Khi chạy bằng Python 3.11 trên máy, mình nhận 38.0, vì tổng có số thực thì kết quả là số thực. Đây là chuyện hiển thị của Pyodide console mà mình đã nói ở bài 2 (số thực chẵn bị ẩn phần .0 khi console tự in kết quả). Dùng print(sum(diem)) sẽ thấy 38.0.

Dict: lưu dữ liệu theo cặp khóa và giá trị

List lấy dữ liệu theo số thứ tự. Nhưng với thông tin một người, gọi sv[1] thì khó nhớ đó là tuổi hay lớp. Dict (dictionary, từ điển) cho phép đặt tên cho từng giá trị. Dict nằm trong ngoặc nhọn { }, mỗi phần tử là một cặp khóa: giá_trị:

sv = {"ten": "Lan", "tuoi": 20, "lop": "12A"}
sv["ten"]
sv["tuoi"] = 21
sv["email"] = "[email protected]"
sv
for khoa, gia_tri in sv.items():
    print(khoa, ":", gia_tri)

sv.get("dia_chi", "chưa có")
Pyodide console tạo dict sv, đọc tên Lan, sửa tuổi thành 21, thêm khóa email, duyệt dict bằng items() và dùng get trả về chưa có
Gán vào khóa đã có thì sửa giá trị (tuoi 20 thành 21), gán vào khóa mới thì thêm (email).
  • sv["ten"] đọc giá trị theo khóa. Khóa thường là chuỗi, phải ghi đúng từng chữ.
  • sv["tuoi"] = 21 sửa giá trị. sv["email"] = ... thêm cặp mới vì khóa email chưa có.
  • sv.items() cho bạn từng cặp khóa, giá trị để duyệt bằng for.
  • sv.get("dia_chi", "chưa có") đọc khóa một cách an toàn: nếu khóa không tồn tại thì trả về giá trị mặc định thay vì báo lỗi.

Một mẹo để chọn: dữ liệu là một dãy cùng loại (nhiều điểm, nhiều món) thì dùng list. Dữ liệu là các thuộc tính của một thứ (tên, tuổi, lớp của một học sinh) thì dùng dict. Ở bài 5, bạn sẽ kết hợp cả hai: một list chứa nhiều dict.

Hàm: gom code để dùng lại nhiều lần

Bạn đã dùng nhiều hàm có sẵn: print(), len(), sum(). Giờ là lúc tự viết hàm. Hàm định nghĩa bằng từ khóa def, có tên, có tham số trong ngoặc, và thường trả về kết quả bằng return:

def tinh_tien(gia, so_luong, giam_gia=0):
    tong = gia * so_luong
    return tong - tong * giam_gia // 100

tinh_tien(45000, 3)
tinh_tien(45000, 3, 10)
def chao(ten):
    print(f"Xin chào {ten}!")

ket_qua = chao("Minh")
print(ket_qua)
Pyodide console định nghĩa hàm tinh_tien, gọi ra 135000 và 121500 khi giảm giá 10 phần trăm, hàm chao không có return nên kết quả là None
Cùng một hàm, gọi với tham số khác nhau cho kết quả khác nhau. Hàm không có return trả về None.
  • gia, so_luong, giam_gia là tham số, giống chỗ trống để điền khi gọi hàm. giam_gia=0 là giá trị mặc định: không truyền thì xem như không giảm giá.
  • tinh_tien(45000, 3, 10): 3 ly giá 45.000, giảm 10%, ra 121.500 đồng. Mình dùng // (chia lấy nguyên) để số tiền luôn là số nguyên.
  • Thân hàm thụt lề 4 dấu cách, giống if và for. Trên console, nhớ nhấn Enter ở dòng trống để kết thúc phần định nghĩa.

Điểm người mới hay nhầm: print khác return. Hàm chao chỉ in ra màn hình, không trả về gì, nên ket_qua nhận giá trị đặc biệt None (nghĩa là "không có gì"). Hàm tinh_tien thì trả kết quả về để bạn cất vào biến, cộng tiếp hay truyền cho hàm khác. Nguyên tắc: hàm tính toán thì dùng return, hàm chỉ để hiển thị thì dùng print.

Lỗi hay gặp với list, dict và hàm

Ba lỗi trên Pyodide console: IndexError list index out of range, KeyError dia_chi và TypeError thiếu tham số khi gọi hàm chao
Ba lỗi thật: lấy vị trí không tồn tại, đọc khóa không có, gọi hàm thiếu tham số.
  1. IndexError: list index out of range: list 3 phần tử chỉ có vị trí 0, 1, 2. Gọi trai_cay[3] là vượt quá. Nguyên nhân thường gặp nhất là quên Python đếm từ 0.
  2. KeyError: 'dia_chi': đọc một khóa không có trong dict, hoặc gõ sai tên khóa ("Ten" thay vì "ten"). Dùng .get() nếu khóa có thể không tồn tại.
  3. TypeError: chao() missing 1 required positional argument: 'ten': gọi hàm thiếu tham số. Hàm chao cần một tên, bạn phải viết chao("Minh"). Nếu muốn gọi không cần tham số, hãy đặt giá trị mặc định như giam_gia=0 ở trên.

Ba thông báo này mình chạy lại bằng Python 3.11 trên máy, kết quả giống hệt. Một lỗi không có thông báo nhưng cũng rất hay gặp: quên return trong hàm tính toán, kết quả nhận về là None và lỗi chỉ lộ ra ở bước sau.

Bài tập và bài tiếp theo

Viết hàm trung_binh(ds) nhận một list điểm và trả về điểm trung bình. Sau đó dùng dict lưu điểm của 3 bạn: {"Lan": [8, 9, 7.5], "Minh": [6, 7, 5], "Hoa": [9, 8.5, 10]} và in điểm trung bình của từng bạn, làm tròn 2 chữ số.

Xem đáp án
def trung_binh(ds):
    return sum(ds) / len(ds)

diem_lop = {"Lan": [8, 9, 7.5], "Minh": [6, 7, 5], "Hoa": [9, 8.5, 10]}
for ten, ds_diem in diem_lop.items():
    tb = trung_binh(ds_diem)
    print(f"{ten}: {tb:.2f}")

Kết quả: Lan: 8.17, Minh: 6.00, Hoa: 9.17. Cách viết {tb:.2f} trong f-string nghĩa là in 2 chữ số sau dấu chấm.

Bạn đã có đủ nguyên liệu: biến, kiểu dữ liệu, if, vòng lặp, list, dict và hàm. Ở bài 5 (bài cuối), mình sẽ ghép tất cả thành một mini project quản lý chi tiêu: lưu các khoản chi dưới dạng list chứa dict, in bảng chi tiêu, tính tổng theo danh mục và cảnh báo khi vượt ngân sách.

Ảnh Nguyễn Hữu Huy

Tác giả

Giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin, Cao đẳng FPT Polytechnic

Thầy Huy dạy lập trình tại Cao đẳng FPT Polytechnic, chia sẻ kiến thức về Android, Unity/C#, AI và lập trình backend qua blog dotplays và kênh YouTube Thầy Huy One Champ. Tác giả các ứng dụng dotsave, getvidfb và taptik.