Python cho người mới: câu lệnh if/else và vòng lặp for, while (Bài 3)

Lập Trình

Trong bài này
  1. Câu lệnh if/elif/else: cho chương trình ra quyết định
  2. So sánh và kết hợp điều kiện
  3. Vòng lặp for: lặp một số lần biết trước
  4. Vòng lặp while và lệnh break
  5. Lỗi hay gặp với if và vòng lặp
  6. Bài tập và bài tiếp theo
Series · Bài 3/5 Python cơ bản cho người mới
  1. Python là gì? Chạy dòng code đầu tiên ngay trên trình duyệt
  2. Biến, kiểu dữ liệu, phép tính và in kết quả
  3. If/else và vòng lặp for/while
  4. List, dict và hàm
  5. Mini project: quản lý chi tiêu bằng Python
Xem cả series →

Đến giờ, chương trình của bạn chạy thẳng một mạch từ trên xuống. Chương trình thật thì cần biết rẽ nhánh (nếu điểm từ 8 trở lên thì in "Giỏi", ngược lại thì...) và lặp lại (in 10 dòng bảng cửu chương mà không phải gõ 10 lần). Bài này hướng dẫn if/elif/else, vòng lặp for, vòng lặp while, lệnh break, và quy tắc thụt lề mà ai học Python cũng phải nắm.

Đây là bài 3/5 của series Python cơ bản cho người mới. Các bài trước: bài 1: chạy dòng code đầu tiên trên trình duyệt và bài 2: biến, kiểu dữ liệu, input() và print(). Mình chạy thử ngày 15/11/2026 trên Pyodide console (Pyodide 314.0.8, Python 3.14.2), kiểm tra lại bằng Python 3.11 trên máy và ghi rõ chỗ hai bên báo lỗi khác nhau.

Câu lệnh if/elif/else: cho chương trình ra quyết định

Ví dụ xếp loại học lực theo điểm: từ 8 trở lên là Giỏi, từ 6.5 là Khá, còn lại là Cần cố gắng. Gõ từng dòng vào console:

diem = 7.5
if diem >= 8:
    print("Giỏi")
elif diem >= 6.5:
    print("Khá")
else:
    print("Cần cố gắng")
Pyodide console chạy câu lệnh if elif else với điểm 7.5 và in ra Khá, sau đó so sánh diem lớn hơn bằng 8 ra False
Điểm 7.5 không đạt điều kiện đầu (>= 8) nhưng đạt điều kiện thứ hai (>= 6.5), nên in "Khá".

Cách đọc: Python kiểm tra điều kiện từ trên xuống. Gặp điều kiện đúng đầu tiên thì chạy khối lệnh bên dưới nó và bỏ qua tất cả phần còn lại. elif là viết tắt của "else if" (nếu không thì nếu), dùng bao nhiêu cái cũng được. else là trường hợp còn lại, không cần điều kiện.

Ba điều bắt buộc trong cú pháp:

  1. Cuối dòng if, elif, else phải có dấu hai chấm :.
  2. Các lệnh bên trong phải thụt lề vào (thường là 4 dấu cách). Python dựa vào thụt lề để biết lệnh nào thuộc khối nào, không dùng ngoặc nhọn như nhiều ngôn ngữ khác.
  3. Trên console, sau dòng có dấu hai chấm, dấu nhắc đổi từ >>> thành ...: Python đang chờ bạn gõ tiếp khối lệnh. Gõ xong, nhấn Enter thêm một lần ở dòng trống để kết thúc khối và chạy. Đây là dòng trống cuối cùng trong khung code ở trên.

Lưu ý: Pyodide console không tự thụt lề giúp bạn, nên bạn tự gõ 4 dấu cách đầu mỗi dòng bên trong khối.

So sánh và kết hợp điều kiện

Điều kiện trong if là một phép so sánh, kết quả là True hoặc False (kiểu bool ở bài 2). Bạn có thể gõ thẳng phép so sánh vào console để xem, như ba dòng cuối trong ảnh trên:

Ký hiệuÝ nghĩaVí dụ (diem = 7.5)
==bằng (hai dấu bằng)diem == 7.5 là True
!=khácdiem != 8 là True
>, <lớn hơn, nhỏ hơndiem > 5 là True
>=, <=lớn hơn hoặc bằng, nhỏ hơn hoặc bằngdiem >= 8 là False
and, or, notvà, hoặc, phủ địnhdiem > 5 and diem < 8 là True

Nhớ kỹ: = là gán giá trị, == là so sánh. Nhầm hai dấu này là lỗi kinh điển, phần lỗi hay gặp bên dưới có ví dụ.

Vòng lặp for: lặp một số lần biết trước

Muốn in bảng cửu chương 3 mà không gõ 10 lệnh print, dùng for kết hợp range():

for i in range(1, 11):
    print(f"3 x {i} = {3 * i}")
Pyodide console dùng vòng lặp for với range(1, 11) in bảng cửu chương 3 từ 3 x 1 = 3 đến 3 x 10 = 30
Hai dòng code in ra 10 dòng bảng cửu chương.

range(1, 11) tạo dãy số từ 1 đến 10 (số cuối 11 không được lấy, đây là điểm người mới hay nhầm). Mỗi vòng, biến i nhận một số trong dãy rồi chạy khối lệnh thụt lề bên dưới. Vài dạng range hay gặp: range(5) là 0, 1, 2, 3, 4; range(1, 11) là 1 đến 10; range(0, 10, 2) là 0, 2, 4, 6, 8 (bước nhảy 2).

Kết hợp vòng lặp với biến cộng dồn, bạn tính được tổng từ 1 đến 100. Lồng if vào trong for thì lọc được số chẵn:

tong = 0
for so in range(1, 101):
    tong = tong + so

tong
for so in range(1, 11):
    if so % 2 == 0:
        print(so, "là số chẵn")
Pyodide console tính tổng các số từ 1 đến 100 bằng vòng lặp for ra 5050 và in các số chẵn từ 2 đến 10 nhờ if lồng trong for
Tổng 1 đến 100 là 5050. if nằm trong for thì thụt lề 4 dấu cách, print nằm trong if thì thụt 8 dấu cách.

Câu tong = tong + so nghĩa là "lấy giá trị cũ của tong, cộng thêm so, rồi cất lại vào tong". Python có cách viết tắt tong += so, bạn sẽ gặp ở bài 5. Phép so % 2 == 0 dùng phép chia lấy dư từ bài 2: số chia 2 dư 0 là số chẵn.

Vòng lặp while và lệnh break

for hợp khi biết trước số lần lặp. Khi chỉ biết điều kiện dừng, dùng while: lặp mãi chừng nào điều kiện còn đúng. Ví dụ: mỗi tháng tiết kiệm 300.000 đồng, sau bao nhiêu tháng thì có ít nhất 1 triệu?

tiet_kiem = 0
thang = 0
while tiet_kiem < 1000000:
    tiet_kiem = tiet_kiem + 300000
    thang = thang + 1

print(f"Sau {thang} tháng bạn có {tiet_kiem:,} đồng")
for so in range(1, 100):
    if so % 5 == 0 and so % 7 == 0:
        print("Số đầu tiên chia hết cho 5 và 7:", so)
        break
Pyodide console dùng while tính ra sau 4 tháng có 1,200,000 đồng và dùng break dừng vòng for khi gặp số 35
while dừng khi tiết kiệm đạt 1,200,000 đồng sau 4 tháng. break thoát vòng for ngay khi tìm thấy 35.

Lệnh break thoát khỏi vòng lặp ngay lập tức, dù dãy số còn chưa chạy hết. Ở đây vòng for dừng ở 35 thay vì chạy tới 99.

Cẩn thận với vòng lặp vô hạn: nếu quên dòng tiet_kiem = tiet_kiem + 300000, điều kiện tiet_kiem < 1000000 đúng mãi và vòng lặp không bao giờ dừng. Mình không chạy thử trường hợp này trên Pyodide console vì nó có thể làm tab trình duyệt bị treo. Nếu lỡ gặp, bạn đóng tab và mở lại trang (nhớ là sẽ mất các biến đã tạo).

Lỗi hay gặp với if và vòng lặp

Mình cố tình gõ sai 4 kiểu rất hay gặp. Ảnh dưới là thông báo thật trên Pyodide console:

Bốn lỗi trên Pyodide console: _IncompleteInputError khi thiếu dấu hai chấm, SyntaxError khi dùng dấu bằng trong if, IndentationError khi không thụt lề và SyntaxError khi quên dòng trống sau khối for
Bốn lỗi thật. Lỗi đầu và lỗi cuối có thông báo hơi khó hiểu, xem giải thích bên dưới.
  1. Quên dấu hai chấm (if diem >= 8): Pyodide console báo _IncompleteInputError: incomplete input, nghĩa là "câu lệnh chưa hoàn chỉnh". Khi chạy cùng dòng này bằng Python 3.11 trên máy, mình nhận thông báo rõ hơn: SyntaxError: expected ':'. Gặp một trong hai thông báo này, hãy kiểm tra dấu : cuối dòng.
  2. Dùng = thay cho == (if diem = 8:): SyntaxError: invalid syntax. Maybe you meant '==' or ':=' instead of '='?. Python gợi ý luôn cách sửa: dùng ==.
  3. Quên thụt lề: IndentationError: expected an indented block after 'if' statement on line 1. Sau dòng có dấu hai chấm, dòng tiếp theo phải thụt vào. Một lỗi họ hàng là thụt lề không đều (dòng 4 dấu cách, dòng 3 dấu cách), hãy luôn dùng đúng 4 dấu cách.
  4. Quên dòng trống sau khối lệnh trên console: gõ print("xong") ngay ở dấu nhắc ... sau vòng for. Console báo SyntaxError: invalid syntax. Did you mean 'not'?, một thông báo khá khó hiểu. Python 3.11 trên máy (chế độ tương tác) cũng báo SyntaxError: invalid syntax. Lỗi này chỉ có ở chế độ gõ từng lệnh: hãy nhấn Enter ở dòng trống để kết thúc khối trước khi gõ lệnh mới. Khi lưu code thành file .py và chạy cả file, bạn không cần dòng trống đó.

Bài tập và bài tiếp theo

Dùng for và if để in các số từ 1 đến 20 chia hết cho 3, đồng thời đếm xem có bao nhiêu số như vậy. Cuối cùng in ra câu "Có ... số chia hết cho 3".

Xem đáp án
dem = 0
for so in range(1, 21):
    if so % 3 == 0:
        print(so)
        dem = dem + 1

print("Có", dem, "số chia hết cho 3")

Kết quả: in lần lượt 3, 6, 9, 12, 15, 18 rồi dòng Có 6 số chia hết cho 3. Trên console, nhớ nhấn Enter ở dòng trống sau vòng for trước khi gõ dòng print cuối.

Ở bài 4, bạn sẽ học cách cất nhiều giá trị trong một biến với list (danh sách) và dict (từ điển), rồi gom các đoạn code hay dùng thành hàm để gọi lại nhiều lần. Đó là ba mảnh ghép cuối cùng trước khi làm mini project quản lý chi tiêu ở bài 5.

Ảnh Nguyễn Hữu Huy

Tác giả

Giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin, Cao đẳng FPT Polytechnic

Thầy Huy dạy lập trình tại Cao đẳng FPT Polytechnic, chia sẻ kiến thức về Android, Unity/C#, AI và lập trình backend qua blog dotplays và kênh YouTube Thầy Huy One Champ. Tác giả các ứng dụng dotsave, getvidfb và taptik.