Python cho người mới: biến, kiểu dữ liệu, phép tính, input() và print() (Bài 2)

Lập Trình

Trong bài này
  1. Biến là gì? Cất dữ liệu vào một cái tên
  2. Bốn kiểu dữ liệu cơ bản: str, int, float, bool
  3. Phép tính với số: chia lấy nguyên, chia lấy dư
  4. Tính tiền và in kết quả đẹp bằng f-string
  5. Nhập dữ liệu với input() trên trình duyệt
  6. Lỗi hay gặp
  7. Bài tập và bài tiếp theo
Series · Bài 2/5 Python cơ bản cho người mới
  1. Python là gì? Chạy dòng code đầu tiên ngay trên trình duyệt
  2. Biến, kiểu dữ liệu, phép tính và in kết quả
  3. If/else và vòng lặp for/while
  4. List, dict và hàm
  5. Mini project: quản lý chi tiêu bằng Python
Xem cả series →

Ở bài trước, bạn đã in được lời chào và dùng Python như máy tính bỏ túi. Nhưng chương trình thật cần nhớ dữ liệu: tên người dùng, giá tiền, số lượng. Bài này giới thiệu biến, bốn kiểu dữ liệu cơ bản, các phép tính hay dùng, cách in kết quả đẹp bằng f-string và hàm input() để nhập dữ liệu. Phần input() trên trình duyệt chạy khác với Python cài trên máy, mình thử thật và giải thích rõ.

Đây là bài 2/5 của series Python cơ bản cho người mới. Nếu chưa đọc, bạn xem bài 1: Python là gì và chạy dòng code đầu tiên để biết cách mở Pyodide console. Mình chạy thử ngày 15/11/2026 trên Pyodide console (Pyodide 314.0.8, Python 3.14.2) và kiểm tra lại bằng Python 3.11 cài trên máy.

Biến là gì? Cất dữ liệu vào một cái tên

Biến (variable) giống một chiếc hộp có dán nhãn. Bạn cất giá trị vào hộp, lần sau gọi tên nhãn là lấy ra được. Trong Python, bạn tạo biến bằng dấu =:

ten = "Lan"
tuoi = 25
chieu_cao = 1.58
da_di_lam = True
print(ten, tuoi, chieu_cao, da_di_lam)

Dấu = trong Python không phải "bằng" như trong toán. Nó có nghĩa là "gán": lấy giá trị bên phải cất vào tên bên trái. Một vài quy tắc đặt tên biến:

  • Chỉ dùng chữ cái không dấu, chữ số và dấu gạch dưới _. Không bắt đầu bằng số, không có khoảng trắng.
  • Người viết Python thường đặt tên bằng chữ thường, nối các từ bằng gạch dưới: chieu_cao, so_luong, tong_tien.
  • Đặt tên có nghĩa. tong_tien dễ hiểu hơn nhiều so với x khi bạn đọc lại code sau một tuần.

Bốn kiểu dữ liệu cơ bản: str, int, float, bool

Mỗi giá trị trong Python có một kiểu (type). Hàm type() cho bạn biết kiểu của một giá trị:

type(ten)
type(tuoi)
type(chieu_cao)
type(da_di_lam)
Pyodide console tạo bốn biến ten, tuoi, chieu_cao, da_di_lam rồi dùng type() thấy các kiểu str, int, float và bool
Bốn biến, bốn kiểu dữ liệu: str, int, float và bool.
KiểuTên đầy đủDùng choVí dụ
strstring, chuỗiChữ, câu, tên, số điện thoại"Lan", "0901234567"
intinteger, số nguyênTuổi, số lượng, số tiền chẵn25, 45000
floatsố thực, số thập phânChiều cao, điểm, tỉ lệ1.58, 7.5
boolboolean, đúng/saiTrạng thái có/khôngTrue, False

Chú ý True và False phải viết hoa chữ cái đầu. Còn "25" (có nháy) là chuỗi, khác hẳn 25 (không nháy) là số. Sự khác nhau này sẽ gây ra lỗi rất hay gặp ở phần input() bên dưới.

Phép tính với số: chia lấy nguyên, chia lấy dư

Bài 1 đã có cộng, trừ, nhân, chia. Bài này thêm vài phép rất hay dùng:

17 / 5
17 // 5
17 % 5
2 ** 3
10 / 2
print(10 / 2)
round(10 / 3, 2)
0.1 + 0.2
Pyodide console tính 17 / 5 ra 3.4, 17 // 5 ra 3, 17 % 5 ra 2, 10 / 2 hiện 5 nhưng print(10 / 2) in 5.0, round ra 3.33 và 0.1 + 0.2 ra 0.30000000000000004
Chia lấy nguyên, chia lấy dư, làm tròn, và hai điểm cần để ý khi tính số thập phân.
  • // là chia lấy phần nguyên: 17 chia 5 được 3. % là chia lấy dư: 17 chia 5 dư 2. Phép % rất hay dùng để kiểm tra số chẵn lẻ (bài 3).
  • round(số, 2) làm tròn đến 2 chữ số sau dấu chấm.
  • 0.1 + 0.2 ra 0.30000000000000004 chứ không phải 0.3. Đây không phải lỗi của bạn: máy tính lưu số thập phân dạng nhị phân nên có sai số rất nhỏ. Khi tính tiền, người ta thường dùng số nguyên (đồng) để tránh chuyện này.

Một điểm khác biệt mình phát hiện khi thử: phép / trong Python 3 luôn cho ra số thực (float). Trên Python cài trên máy, gõ 10 / 2 sẽ hiện 5.0. Nhưng Pyodide console lại hiện 5, dù kiểu vẫn là float. Khi dùng print(10 / 2) thì console in đúng 5.0. Vậy nên nếu thấy kết quả lệch chút xíu so với sách, hãy nhớ đây là cách console hiển thị, không phải Python tính sai.

Tính tiền và in kết quả đẹp bằng f-string

Ghép biến và phép tính lại, bạn có một chương trình tính tiền nhỏ:

gia = 45000
so_luong = 3
tong = gia * so_luong
print("Tổng tiền:", tong)
print(f"{so_luong} ly cà phê hết {tong} đồng")
print(f"Tổng: {tong:,} đồng")
Pyodide console tính 3 ly cà phê giá 45000 ra 135000 đồng và in dạng có dấu phẩy ngăn cách 135,000 đồng bằng f-string
f-string chèn biến vào câu. Thêm :, sau tên biến để có dấu ngăn cách hàng nghìn.

f-string là chuỗi có chữ f đứng trước dấu nháy. Bên trong, phần nào đặt trong ngoặc nhọn { } sẽ được thay bằng giá trị của biến. Đây là cách in kết quả gọn và dễ đọc nhất, bạn sẽ dùng nó suốt series. Viết {tong:,} thì Python thêm dấu phẩy ngăn cách hàng nghìn: 135,000. Python dùng kiểu ngăn cách của tiếng Anh (dấu phẩy), khác với cách viết 135.000 quen thuộc ở Việt Nam.

Nhập dữ liệu với input() trên trình duyệt

Hàm input() dừng chương trình lại, chờ người dùng gõ gì đó rồi trả về đúng nội dung đã gõ. Trên Python cài trên máy, bạn gõ câu trả lời ngay trong cửa sổ dòng lệnh. Trên Pyodide console thì khác: khi chạy input(), trình duyệt bật lên một hộp thoại nhỏ có ô nhập và hai nút OK, Hủy. Lần mình thử, hộp thoại này để trống, không hiện câu hỏi bạn viết trong input(). Sau khi bấm OK, console in ra câu hỏi kèm câu trả lời của bạn. Vì vậy hãy để ý mình đang nhập cho câu hỏi nào, nhất là khi chương trình hỏi nhiều lần liên tiếp.

ten = input("Tên bạn là gì? ")
print(f"Chào {ten}!")
tuoi = input("Bạn bao nhiêu tuổi? ")
type(tuoi)
tuoi + 1
int(tuoi) + 1

Mình nhập Lan vào hộp thoại thứ nhất và 25 vào hộp thoại thứ hai. Hộp thoại là cửa sổ riêng của trình duyệt nên không nằm trong ảnh chụp, ảnh dưới đây là kết quả trong console sau khi bấm OK:

Kết quả input() trong Pyodide console: tuổi nhập vào có kiểu str, cộng với 1 báo TypeError, đổi bằng int() thì ra 26
input() luôn trả về chuỗi. Cộng chuỗi với số báo TypeError, đổi sang số bằng int() thì tính được.

Đây là bài học quan trọng nhất của phần này: input() luôn trả về chuỗi (str), kể cả khi bạn gõ số. "25" + 1 là cộng chữ với số, Python không biết làm thế nào nên báo lỗi. Muốn tính toán, bạn đổi kiểu trước:

  • int("25") đổi chuỗi thành số nguyên.
  • float("1.58") đổi chuỗi thành số thực.
  • str(25) đổi số thành chuỗi, khi bạn muốn ghép vào câu.

Cách viết gọn hay gặp: tuoi = int(input("Bạn bao nhiêu tuổi? ")). Mình cũng chạy cùng đoạn code này bằng Python 3.11 trên máy (gõ Lan và 25 ở cửa sổ dòng lệnh), kết quả giống hệt: Chào Lan!, <class 'str'>, 26 và cùng thông báo TypeError.

Lỗi hay gặp

Pyodide console báo ValueError khi int nhận chữ hai mươi, NameError khi dùng biến so_tien chưa tạo và OSError Errno 29 khi bấm Hủy ở hộp thoại input
Ba lỗi thật: ValueError, NameError và OSError khi bấm Hủy ở hộp thoại input().
  1. TypeError: can only concatenate str (not "int") to str: cộng chuỗi với số, như ví dụ tuoi + 1 ở trên. Cách sửa: đổi kiểu bằng int() hoặc dùng f-string khi muốn in.
  2. ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'hai mươi': int() chỉ đổi được chuỗi chứa chữ số. Người dùng gõ chữ thay vì số là gặp lỗi này. Bài sau bạn sẽ học cách kiểm tra trước bằng if.
  3. NameError: name 'so_tien' is not defined: dùng biến khi chưa tạo, hoặc gõ sai tên (Ten thay vì ten). Trên Pyodide console còn một nguyên nhân nữa: bạn đã tải lại trang nên mọi biến cũ đều mất.
  4. OSError: [Errno 29] I/O error: lỗi riêng của Pyodide console khi bạn bấm Hủy ở hộp thoại input(). Biến không được tạo, nên gõ x ngay sau đó báo NameError. Python trên máy không có hộp thoại nên bạn sẽ không gặp lỗi này ở đó.

Bài tập và bài tiếp theo

Viết chương trình hỏi giá một ly trà sữa và số ly bằng input(), rồi in tổng tiền có dấu ngăn cách hàng nghìn. Ví dụ nhập 35000 và 4 thì in Tổng tiền: 140,000 đồng. Gợi ý: nhớ đổi kiểu bằng int().

Xem đáp án
gia = int(input("Giá 1 ly trà sữa: "))
so_ly = int(input("Số ly: "))
tong = gia * so_ly
print(f"Tổng tiền: {tong:,} đồng")

Mình dán cả 4 dòng vào Pyodide console một lần, nhấn Enter, rồi nhập 35000 và 4 vào hai hộp thoại hiện ra lần lượt. Kết quả: Tổng tiền: 140,000 đồng. Chạy bằng Python trên máy cũng cho kết quả như vậy.

Đến giờ chương trình của bạn chạy thẳng từ trên xuống. Ở bài 3, bạn sẽ dạy chương trình ra quyết định với if/else (ví dụ xếp loại điểm) và lặp lại công việc với vòng lặp for, while (in bảng cửu chương, tính số tháng tiết kiệm). Đây cũng là lúc bạn gặp dấu nhắc ... và quy tắc thụt lề nổi tiếng của Python.

Ảnh Nguyễn Hữu Huy

Tác giả

Giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin, Cao đẳng FPT Polytechnic

Thầy Huy dạy lập trình tại Cao đẳng FPT Polytechnic, chia sẻ kiến thức về Android, Unity/C#, AI và lập trình backend qua blog dotplays và kênh YouTube Thầy Huy One Champ. Tác giả các ứng dụng dotsave, getvidfb và taptik.