SQL là gì? Viết truy vấn đầu tiên với SELECT và WHERE cho người mới (Bài 1)
Trong bài này
- SQL là gì?
- Cơ sở dữ liệu mẫu: một cửa hàng phụ kiện máy tính
- SELECT: lấy dữ liệu từ một bảng
- Chọn cột cụ thể và đặt tên cột bằng AS
- WHERE: lọc dòng theo điều kiện
- Kết hợp nhiều điều kiện với AND, OR
- BETWEEN, IN và LIKE
- NULL: vì sao "= NULL" không tìm thấy gì?
- DISTINCT: bỏ các dòng trùng
- Những lỗi hay gặp
- Bài tập
- Bài tiếp theo
Series · Bài 1/5 SQL từ cơ bản đến nâng cao
- SQL là gì? Truy vấn đầu tiên với SELECT và WHERE
- ORDER BY, LIMIT, hàm gộp COUNT, SUM, AVG và GROUP BY, HAVING
- JOIN trong SQL: nối nhiều bảng với INNER JOIN và LEFT JOIN
- Subquery và CTE (WITH): chia nhỏ truy vấn khó
- Window function (ROW_NUMBER, RANK, SUM OVER) và bài tập tổng hợp
Bạn sắp học môn Cơ sở dữ liệu, hoặc công việc bắt đầu cần lấy số liệu từ hệ thống mà không muốn lần nào cũng nhờ người khác xuất file Excel. Kỹ năng bạn cần là SQL. Tin vui là để đọc dữ liệu, bạn chỉ cần vài từ khóa. Trong bài này, mình giải thích SQL là gì, rồi cùng bạn viết những truy vấn đầu tiên với SELECT và WHERE trên một cơ sở dữ liệu cửa hàng nhỏ, chạy thật ngay trên trình duyệt.
Đây là bài 1/5 của series SQL từ cơ bản đến nâng cao. Mọi câu lệnh trong bài đều được mình chạy thử ngày 15/11/2026 trên trang thực hành (SQLite 3.45.2 chạy trong trình duyệt), ảnh chụp là kết quả thật. Dữ liệu khách hàng, sản phẩm, đơn hàng đều là giả lập. Nhiều bạn sinh viên học trên SQL Server, nên chỗ nào SQLite và SQL Server khác nhau, mình ghi rõ bằng nhãn Khác biệt SQL Server.
SQL là gì?
SQL (Structured Query Language, thường đọc là "ét-kiu-eo" hoặc "si-quồ") là ngôn ngữ để làm việc với cơ sở dữ liệu quan hệ. Dữ liệu được lưu thành các bảng, giống trang tính Excel: mỗi cột là một loại thông tin (họ tên, thành phố), mỗi dòng là một bản ghi (một khách hàng). Bạn viết câu lệnh SQL để hỏi: "cho mình danh sách khách ở Hà Nội", hệ quản trị cơ sở dữ liệu sẽ tìm và trả về kết quả.
Có nhiều hệ quản trị cơ sở dữ liệu: SQL Server (Microsoft), MySQL, PostgreSQL, SQLite, Oracle. Tất cả đều dùng SQL, phần cốt lõi như SELECT, WHERE, JOIN, GROUP BY gần như giống nhau. Khác biệt nằm ở vài chi tiết như cách lấy N dòng đầu, hàm xử lý ngày tháng. Học chắc phần chung trước, đổi sang hệ khác bạn chỉ cần học thêm phần riêng.
Mình chọn SQLite cho series vì nó chạy được ngay trong trình duyệt, bạn không phải cài gì. Nếu lớp bạn dùng SQL Server, cứ học theo bài, phần lớn câu lệnh chạy được nguyên văn.
Cơ sở dữ liệu mẫu: một cửa hàng phụ kiện máy tính
Cả series dùng chung một cơ sở dữ liệu nhỏ gồm 4 bảng:
| Bảng | Lưu gì | Số dòng | Các cột |
|---|---|---|---|
khach_hang | Khách hàng | 12 | id, ho_ten, thanh_pho, email, ngay_dang_ky |
san_pham | Sản phẩm đang bán | 12 | id, ten_sp, danh_muc, gia, ton_kho |
don_hang | Đơn hàng | 20 | id, khach_hang_id, ngay_dat, trang_thai |
chi_tiet_don_hang | Mỗi đơn mua những gì | 34 | don_hang_id, san_pham_id, so_luong, don_gia |
Tên bảng và tên cột viết không dấu, nối bằng dấu gạch dưới. Đây là thói quen nên giữ: tên có dấu hoặc có khoảng trắng chạy được nhưng phải bọc trong ngoặc mỗi lần gõ, rất dễ sai. Còn dữ liệu bên trong (tên khách, tên sản phẩm) thì có dấu bình thường.
Mở trang thực hành, bên trái là danh sách bảng và cột. Ô lớn ở giữa là nơi gõ câu lệnh. Bấm nút Chạy (hoặc Ctrl+Enter), kết quả hiện ngay bên dưới. Lỡ tay sửa hỏng dữ liệu thì bấm Khôi phục dữ liệu hoặc tải lại trang.

SELECT: lấy dữ liệu từ một bảng
Câu lệnh đầu tiên, lấy toàn bộ bảng khách hàng:
SELECT * FROM khach_hang;
Đọc như tiếng Anh: chọn (SELECT) tất cả các cột (*) từ (FROM) bảng khach_hang. Kết quả là 12 dòng như ảnh trên. Để ý cột email của Lê Minh Châu hiện chữ NULL nghiêng: NULL nghĩa là "không có giá trị", khác với chuỗi rỗng. Mình sẽ quay lại NULL ở cuối bài vì nó là nguồn lỗi số một của người mới.
Vài quy tắc chung:
- Từ khóa SQL (SELECT, FROM, WHERE) không phân biệt hoa thường. Viết hoa từ khóa chỉ để dễ đọc.
- Câu lệnh kết thúc bằng dấu chấm phẩy
;. Chạy một câu thì có thể bỏ, nhưng chạy nhiều câu liền nhau thì cần. - Có thể xuống dòng thoải mái. Câu dài nên tách mỗi mệnh đề một dòng cho dễ đọc.
Chọn cột cụ thể và đặt tên cột bằng AS
Trong thực tế, bạn hiếm khi cần mọi cột. Hãy liệt kê đúng cột cần lấy, cách nhau bằng dấu phẩy. Muốn đổi tiêu đề cột trong kết quả, dùng AS để đặt bí danh (alias):
SELECT ho_ten AS "Họ tên", thanh_pho AS "Thành phố"
FROM khach_hang;

Bí danh có khoảng trắng hoặc có dấu thì bọc trong dấu nháy kép như trên. Bí danh chỉ đổi tên hiển thị, không đổi tên cột thật trong bảng.
Khác biệt SQL Server: SQL Server cũng chấp nhận AS "Họ tên" (với thiết lập mặc định), ngoài ra còn hay viết AS [Họ tên] bằng ngoặc vuông. Cách ngoặc vuông chỉ có ở SQL Server, sang SQLite hay MySQL sẽ khác.
Vì sao không nên lạm dụng SELECT *? Bảng thật có thể có vài chục cột và hàng triệu dòng. Lấy thừa cột làm truy vấn chậm hơn, và khi ai đó thêm cột mới vào bảng, kết quả của bạn tự nhiên thay đổi theo. SELECT * chỉ nên dùng khi xem nhanh dữ liệu.
WHERE: lọc dòng theo điều kiện
WHERE đặt sau FROM, giữ lại những dòng thỏa điều kiện. Ví dụ, lấy khách hàng ở Hà Nội:
SELECT id, ho_ten, email
FROM khach_hang
WHERE thanh_pho = 'Hà Nội';

Chuỗi ký tự (text) phải nằm trong dấu nháy đơn '...'. Số thì không cần nháy. Các phép so sánh dùng được trong WHERE:
| Toán tử | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
= | bằng | thanh_pho = 'Hà Nội' |
<> hoặc != | khác | thanh_pho <> 'Hà Nội' |
>, >=, <, <= | lớn hơn, nhỏ hơn | gia < 500000 |
BETWEEN a AND b | nằm trong khoảng, tính cả hai đầu | gia BETWEEN 600000 AND 1000000 |
IN (...) | bằng một trong các giá trị | thanh_pho IN ('Đà Nẵng', 'Cần Thơ') |
LIKE | khớp mẫu, % là chuỗi bất kỳ, _ là đúng 1 ký tự | ten_sp LIKE '%chuột%' |
IS NULL, IS NOT NULL | kiểm tra không có giá trị | email IS NULL |
Khác biệt SQL Server: với cột kiểu NVARCHAR chứa tiếng Việt, nên viết chuỗi có chữ N phía trước: WHERE thanh_pho = N'Hà Nội'. Thiếu chữ N, chuỗi được hiểu theo bảng mã của collation, ký tự có dấu có thể bị đổi thành dấu ? và câu lệnh không tìm thấy dòng nào. Ngược lại, SQLite không hiểu tiền tố này: mình thử WHERE thanh_pho = N'Hà Nội' trên trang thực hành thì bị báo lỗi cú pháp (syntax error), nên trên trang thực hành bạn cứ viết 'Hà Nội'.
Kết hợp nhiều điều kiện với AND, OR
AND: phải thỏa tất cả điều kiện. OR: thỏa ít nhất một. Ví dụ, phụ kiện có giá dưới 500.000 đồng:
SELECT ten_sp, danh_muc, gia
FROM san_pham
WHERE danh_muc = 'Phụ kiện' AND gia < 500000;

Khi trộn AND với OR, cẩn thận: AND được tính trước OR, giống nhân trước cộng sau. Mình muốn lấy "sản phẩm Âm thanh hoặc Lưu trữ, giá trên 1 triệu" và thử hai cách viết trong cùng một lần chạy:
SELECT ten_sp, danh_muc, gia
FROM san_pham
WHERE danh_muc = 'Âm thanh' OR danh_muc = 'Lưu trữ' AND gia > 1000000;
SELECT ten_sp, danh_muc, gia
FROM san_pham
WHERE (danh_muc = 'Âm thanh' OR danh_muc = 'Lưu trữ') AND gia > 1000000;

Câu thứ nhất được hiểu là "Âm thanh (giá bao nhiêu cũng được) HOẶC (Lưu trữ VÀ trên 1 triệu)", nên Loa mini và Micro lọt vào dù rẻ hơn 1 triệu. Không có thông báo lỗi nào, kết quả chỉ âm thầm sai. Quy tắc dễ nhớ: trộn AND và OR thì luôn thêm ngoặc.
BETWEEN, IN và LIKE
Ba toán tử giúp viết điều kiện ngắn hơn. Mình chạy cả ba trong một lần:
SELECT ten_sp, gia FROM san_pham WHERE ten_sp LIKE '%chuột%';
SELECT ten_sp, gia FROM san_pham WHERE gia BETWEEN 600000 AND 1000000;
SELECT ho_ten, thanh_pho FROM khach_hang WHERE thanh_pho IN ('Đà Nẵng', 'Cần Thơ');

LIKE '%chuột%': tên có chứa "chuột" ở bất kỳ đâu. Kết quả có cả "Chuột không dây M2" viết hoa chữ C, vì LIKE của SQLite không phân biệt hoa thường với chữ cái tiếng Anh. Phần "lỗi hay gặp" bên dưới có một bẫy với chữ có dấu.BETWEEN 600000 AND 1000000tương đươnggia >= 600000 AND gia <= 1000000, tính cả hai đầu.IN ('Đà Nẵng', 'Cần Thơ')gọn hơnthanh_pho = 'Đà Nẵng' OR thanh_pho = 'Cần Thơ'.
NULL: vì sao "= NULL" không tìm thấy gì?
Ba khách hàng không có email. Thử tìm họ bằng hai cách:
SELECT id, ho_ten, email FROM khach_hang WHERE email = NULL;
SELECT id, ho_ten, email FROM khach_hang WHERE email IS NULL;

= NULL trả về 0 dòng (khung đỏ), IS NULL tìm đúng 3 khách: Châu, Huy, Bảo.NULL nghĩa là "không biết giá trị". So sánh bất cứ thứ gì với NULL bằng =, kể cả NULL với NULL, đều cho kết quả "không biết", không phải "đúng", nên dòng không được giữ lại. Luôn dùng IS NULL hoặc IS NOT NULL. Quy tắc này giống nhau ở SQLite và SQL Server (với thiết lập mặc định ANSI_NULLS ON).
DISTINCT: bỏ các dòng trùng
Muốn biết cửa hàng có khách ở những thành phố nào, mỗi thành phố hiện một lần:
SELECT DISTINCT thanh_pho
FROM khach_hang;

DISTINCT áp dụng cho cả dòng kết quả. Nếu viết SELECT DISTINCT thanh_pho, ho_ten, hai dòng chỉ bị coi là trùng khi giống nhau ở cả hai cột.
Những lỗi hay gặp
- Dùng nháy kép cho chuỗi:
WHERE thanh_pho = "Hà Nội". Mình chạy thử, SQLite vẫn trả về 4 dòng vì nó "châm chước": không tìm thấy cột tên Hà Nội thì coi đó là chuỗi. Khác biệt SQL Server: với thiết lập mặc định, nháy kép là tên cột, câu này báo lỗi Invalid column name. Hãy tập thói quen: chuỗi dùng nháy đơn, tên cột/bí danh mới dùng nháy kép. - So sánh với NULL bằng dấu bằng: như ví dụ trên, luôn trả về 0 dòng mà không báo lỗi.
- Trộn AND, OR không có ngoặc: kết quả sai âm thầm.
- Viết sai hoa thường trong chuỗi:
WHERE thanh_pho = 'hà nội'trả về 0 dòng trên SQLite, vì phép=so sánh chuỗi phân biệt hoa thường. Khác biệt SQL Server: kết quả phụ thuộc collation của cột. Phần lớn cài đặt dùng collation có đuôi_CI_(không phân biệt hoa thường), khi đó câu trên vẫn tìm được. - LIKE với chữ có dấu: LIKE của SQLite chỉ bỏ qua hoa thường với chữ cái tiếng Anh. Tìm
'%đ%'không khớp chữĐhoa:
SELECT ho_ten FROM khach_hang WHERE ho_ten LIKE '%đ%';
SELECT ho_ten FROM khach_hang WHERE ho_ten LIKE '%Đ%';

đ thường: 0 dòng. Chữ Đ hoa: tìm được Huy, Lan, Phương.Trên SQL Server, LIKE theo collation của cột nên thường không gặp bẫy này với collation _CI_. Nhưng nếu bạn đang thực hành SQLite (hoặc làm app Android, vốn dùng SQLite), hãy nhớ điểm này.
Bài tập
Mở trang thực hành và tự viết trước khi xem đáp án:
- Liệt kê tên và số tồn kho của các sản phẩm còn dưới 10 cái.
- Liệt kê khách hàng ở Hà Nội hoặc TP.HCM, đăng ký từ ngày 01/04/2026 trở đi. Gợi ý: ngày lưu dạng chuỗi
'2026-04-01', so sánh được bằng>=vì định dạng năm-tháng-ngày xếp theo thứ tự chữ cũng đúng thứ tự thời gian.
Xem đáp án (đã chạy thử)
SELECT ten_sp, ton_kho FROM san_pham WHERE ton_kho < 10;
| ten_sp | ton_kho |
|---|---|
| Màn hình 24 inch V24 | 8 |
| Màn hình 27 inch V27 | 5 |
| Micro thu âm R2 | 0 |
SELECT ho_ten, thanh_pho, ngay_dang_ky
FROM khach_hang
WHERE thanh_pho IN ('Hà Nội', 'TP.HCM')
AND ngay_dang_ky >= '2026-04-01';
| ho_ten | thanh_pho | ngay_dang_ky |
|---|---|---|
| Đặng Ngọc Lan | Hà Nội | 2026-04-01 |
| Đỗ Mai Phương | TP.HCM | 2026-05-10 |
| Lý Thảo Vy | Hà Nội | 2026-07-02 |
Đặng Ngọc Lan đăng ký đúng ngày 01/04 vẫn được tính vì dùng >=. Nếu bạn dùng OR thay cho IN, nhớ bọc ngoặc. Trên SQL Server, cột ngày nên khai báo kiểu DATE; so sánh với chuỗi '2026-04-01' vẫn chạy được.
Bài tiếp theo
Bạn đã biết lấy cột và lọc dòng. Ở bài 2, mình sẽ sắp xếp kết quả với ORDER BY, lấy N dòng đầu với LIMIT (và TOP trên SQL Server), rồi tính tổng, đếm, trung bình theo nhóm với COUNT, SUM, AVG, GROUP BY và HAVING.